Mức tăng trưởng âm của kim ngạch xuất khẩu năm 2009 vẫn là một “vết thương” đối với nhiều doanh nghiệp, khiến họ ít lạc quan hơn về năm 2010.
GDP thế giới năm 2010 sẽ tăng 2,2%, theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Kinh tế một số nước đã ra khỏi khủng hoảng và bắt đầu hồi phục, nhu cầu tiêu dùng sẽ được cải thiện. Đó là những cơ sở để Quốc hội đề ra mục tiêu 59,9 tỉ USD kim ngạch xuất khẩu năm 2010, tăng 6% so với năm 2009. Tuy nhiên, theo hầu hết các doanh nghiệp chúng tôi tiếp cận, xuất khẩu của Việt Nam năm 2010 vẫn chưa hết khó, khi nhiều rào cản thương mại từ các thị trường chủ lực tiếp tục được dựng lên.
Năm 2009: Điệp khúc giảm giá
Theo mục tiêu mà Quốc hội đặt ra, năm 2009 kim ngạch xuất khẩu sẽ phải đạt 64,5 tỉ USD, tăng trưởng 3% so với năm 2008. Mức tăng trưởng này đã được hạ xuống rất thấp so mức được đưa ra đầu năm 2009 là khoảng 13% (tương đương 72 tỉ USD), nhưng mục tiêu mới vẫn không thể hoàn thành. Theo tổng kết của Bộ Công Thương, kim ngạch xuất khẩu năm 2009 chỉ đạt 56,6 tỉ USD, giảm 9,7% so với năm 2008. Đây là lần đầu tiên kể từ khi Việt Nam bước vào thời kỳ mở cửa phát triển kinh tế, ngành xuất khẩu có mức tăng trưởng âm.
Thực tế, tình hình xuất khẩu chỉ mới khởi sắc từ giữa năm trở lại đây nên kim ngạch xuất khẩu giảm cũng là điều dễ hiểu. Chẳng hạn, đối với mặt hàng dệt may, theo ông Phạm Xuân Hồng, Tổng Giám đốc Công ty May Sài Gòn 3, trong 6 tháng đầu năm 2009 do đơn hàng ít nên các doanh nghiệp phải hoạt động co cụm lại. Phải đến đầu quý III lượng đơn hàng dệt may mới sôi động trở lại.
Tương tự, Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Giày Liên Phát ở Bình Dương cũng không có đơn hàng nào trong suốt 5 tháng đầu năm. Bà Trương Thị Thúy Liên, Giám đốc Công ty, cho biết, từ tháng 6 Công ty mới có một số đối tác đặt hàng, nhưng do thiếu lao động nên cũng không dám ký nhiều hợp đồng. Giá trị xuất khẩu của Liên Phát năm 2009 chỉ đạt mức 3 triệu USD, giảm khoảng 30% so với năm ngoái.
Ông Trần Quốc Mạnh, Tổng Giám đốc Công ty Thương mại Dịch vụ Sài Gòn (Sadaco), cũng cho biết, từ đầu năm đến tháng 7 Công ty chỉ có vài đơn hàng, nhưng sau khi Sadaco tham dự Hội chợ Đồ gỗ Frankfurt (Đức) tháng 7.2009 thì mới có được một số đơn hàng lớn. Tuy nhiên, ông cho biết, để có được đơn hàng các doanh nghiệp xuất khẩu gỗ đã phải đàm phán giá cả khá chật vật, vì các nhà nhập khẩu đều vin vào lý do khủng hoảng kinh tế, nhu cầu tiêu dùng giảm để mặc cả. So với năm 2008, các đơn hàng của Sadaco thường bị khách hàng yêu cầu giảm giá tới 10%.
“Nếu doanh nghiệp không đáp ứng, hoặc không khéo léo khi đàm phán thì rất dễ mất khách hàng. Có được đơn hàng, tạo được việc làm cho công nhân, nhưng mục tiêu tăng trưởng 20% trong năm 2009 đã không thể hoàn thành vì phải chấp nhận giảm giá. Năm nay giá trị xuất khẩu của Sadaco chỉ đạt xấp xỉ 5 triệu USD, bằng năm 2008”, ông Mạnh cho hay.
Chấp nhận giảm giá là tình cảnh chung của tất cả các ngành hàng và đây được xem là nguyên nhân chính khiến giá trị xuất khẩu giảm trong năm 2009. Theo ông Hồng, Công ty May Sài Gòn 3, năm 2009 đơn giá xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam sang Mỹ đã giảm gần 20% so với năm 2008. Và để đảm bảo chỉ tiêu xuất khẩu, các doanh nghiệp chỉ còn cách tăng sản lượng. “Năm 2009 giá trị xuất khẩu của May Sài Gòn 3 so với năm 2008 tăng khoảng 10%, nhưng sản lượng phải tăng 12%”, ông nói.
Một số mặt hàng nông sản thậm chí còn giảm mạnh hơn, chẳng hạn cá tra giảm tới 30%. Anh Nguyễn Văn Thùy, Phó Giám đốc Công ty Hoa Sen Mê Kông, cho biết, nếu như thời hoàng kim (năm 2005) giá 1 kg cá tra phi lê lên đến 5 USD thì hiện nay chỉ còn khoảng 2,6 USD. Đây là mức giá đã tăng so với đầu năm 2009. Giá giảm cộng với việc bị mất một số thị trường chủ lực khiến doanh thu năm nay của Công ty chỉ còn khoảng 10 triệu USD, so với những năm trước đó là khoảng 15 triệu USD.
Năm 2008, Trung Đông, đặc biệt là Ai Cập, được xem là thị trường hứa hẹn cho các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra khi tốc độ tăng trưởng có khi lên đến 200%. Thế nhưng, sang năm 2009 thị trường này đã sụt giảm nghiêm trọng sau khi báo chí các nước này đưa thông tin bất lợi về cá tra Việt Nam. “Lượng cá tra xuất khẩu vào khu vực này giảm đến 50%. Chỉ riêng thị trường Trung Đông Hoa Sen Mê Kông đã mất gần 2 triệu USD so với năm 2008”, anh Thùy cho biết.
Cá tra, vốn được xem là thực phẩm giá rẻ, được các doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách cho là sẽ lên ngôi trong năm khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2009, nhưng thực tế lại hoàn toàn trái ngược. Tình hình của các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra trong năm 2009, nói như anh Thùy, là “làm lớn lỗ lớn, làm nhỏ lỗ nhỏ”.
2010: Năm của các rào cản
Dệt may được dự báo sẽ là một trong những ngành hưởng lợi sớm nhất khi nhu cầu tiêu dùng của thế giới hồi phục. Ngoài ra, do chi phí cao, sản xuất dệt may tại một số khu vực như Nam Mỹ, Caribê và Trung Mỹ, Đông Âu có xu thế giảm sút. Trong khi đó, châu Á, với lợi thế có lực lượng lao động dồi dào và chi phí thấp hơn, hứa hẹn sẽ là lựa chọn mới của các hãng dệt may và nhà nhập khẩu.
Theo ông Lê Quốc Ân, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, với những dấu hiệu lạc quan này, dự báo xuất khẩu dệt may của Việt Nam năm tới sẽ đạt khoảng 10,5 tỉ USD, tăng trưởng 12%. Thực tế, xuất khẩu hàng dệt may cũng đã khởi sắc hơn trong năm 2009 khi nhiều doanh nghiệp đã có đơn hàng sản xuất đến quý II/2010.
Tuy nhiên, những tín hiệu tốt như của ngành dệt may là không nhiều. Năm 2010 nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sẽ gặp thêm nhiều rào cản mới từ các thị trường nhập khẩu. Kể cả dệt may, dù đã có những tín hiệu tốt, cũng không hoàn toàn thuận lợi.
Từ ngày 10.2.2010, Mỹ sẽ áp dụng Đạo luật Cải tiến an toàn sản phẩm tiêu dùng (CPSIA) đối với hàng dệt may. Theo đó, các lô hàng dệt may xuất khẩu vào Mỹ đều phải kèm theo giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn an toàn đối với vật liệu, nguyên phụ liệu đến thành phẩm, được đánh giá bởi một đơn vị độc lập (được Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng - CPSC của nước này công nhận).
Tương tự đồ gỗ xuất khẩu vào Liên minh châu Âu (EU) phải đáp ứng được tiêu chuẩn REACH (viết tắt từ tiếng Anh: Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) về sử dụng an toàn hóa chất.
Nổi bật nhất về việc dựng rào cản đối với hàng xuất khẩu Việt Nam là việc giày mũ da Việt Nam tiếp tục bị Ủy ban châu Âu (EC) áp thuế chống bán phá giá 10% thêm 15 tháng. Ước tính với mức thuế này năm 2010 xuất khẩu da giày Việt Nam sang EU sẽ bị mất hơn 200 triệu USD.
Thế nhưng, so với 200 triệu USD, những điều mà doanh nghiệp Việt Nam bị mất ở thị trường này còn lớn hơn nhiều. Đó chính là lòng tin. Khi được hỏi về quyết định duy trì thuế chống bán phá giá này của EU nhiều doanh nghiệp không muốn bàn tới, vì quá mệt mỏi. Trước đó, nhiều doanh nghiệp đã lên kế hoạch quay lại EU sau khi thời hạn 3 năm đánh thuế chống bán phá giá kết thúc (dự kiến là vào năm 2008), nhưng quyết định nói trên đã làm đảo lộn kế hoạch của họ.
Một rào cản khác ở EU là IUU (illegal, unreported and unregulated fishing), quy định cấm nhập khẩu các loại thủy hải sản được đánh bắt bất hợp pháp, không có báo cáo và không theo quy định. Quy định này sẽ được EU áp dụng đối với các mặt hàng thủy sản xuất khẩu vào khu vực này kể từ ngày 1.1.2010. Với quy mô và thực trạng đánh bắt hải sản của Việt Nam hiện nay thì yêu cầu của IUU rất khó thực hiện, trong khi EU hiện là thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam, trong đó hơn 40% là hải sản.
Ngoài hải sản, mặt hàng cá tra, basa vốn gặp nhiều khó khăn trong năm 2009 cũng chưa thoát khỏi cảnh u ám. Năm 2009, doanh nghiệp các nước (như Ý, Tây Ban Nha, Ai Cập) đã sử dụng các phương tiện truyền thông nhằm “hạ bệ” cá tra, basa Việt Nam, bảo vệ sản phẩm của nước họ. Trong khi đó, thị trường Nga, thị trường nhập khẩu cá tra, basa chủ lực của Việt Nam thì vẫn chỉ cho nhập khẩu theo hạn ngạch và cũng được theo dõi rất gắt gao.
Đó là chưa kể đến khó khăn của con cá này ở thị trường Mỹ, khi Bộ Nông nghiệp Mỹ muốn đưa cá tra và basa của Việt Nam vào nhóm hàng cá da trơn, phải chịu sự kiểm soát của các cơ quan quản lý chất lượng nước này. Nếu năm 2010 Quốc hội Mỹ thông qua đề xuất này thì cá tra Việt Nam xem như không còn “cửa” vào Mỹ, vì việc thực hiện quản lý chất lượng cá tra Việt Nam theo kiểu Mỹ được các doanh nghiệp cho là bất khả thi.
Chuyển hướng
Thị trường khởi sắc, nhưng khó khăn cũng không ít, trong khi hầu hết các doanh nghiệp đều đặt ra mục tiêu tăng trưởng trở lại trong năm 2010. Họ sẽ phải làm gì để chuyển mục tiêu thành hiện thực?
Trở lại câu chuyện của doanh nghiệp ngành da giày, bà Liên, Công ty Giày Liên Phát, cho biết, quyết định của EU là không thể thay đổi, vậy muốn tồn tại doanh nghiệp chỉ còn cách thay đổi thị trường. Kế hoạch năm 2010 của Liên Phát là thâm nhập vào thị trường Mỹ và cố gắng tăng thị phần tại thị trường này lên 10%. Ngoài ra, Liên Phát cũng sẽ thay đổi cơ cấu mặt hàng, hạ thị phần giày mũ da (đang bị đánh thuế chống phá giá) từ 40% xuống khoảng 20% để duy trì các khách hàng truyền thống ở EU.
Liên Phát cũng đang lên kế hoạch dời nhà máy về các huyện xa ở Đồng Nai hay Lâm Đồng và thu hẹp xưởng ở Bình Dương để dễ tìm nhân công hơn. “Từ đầu năm đến nay, chúng tôi đã mất gần 800 lao động. Sắp tới, sau khi nghỉ Tết, chắc số công nhân nghỉ sẽ còn nhiều hơn”, bà Liên nói.
Thiếu lao động trầm trọng không phải là chuyện riêng của Liên Phát. Đây được xem là một nghịch lý của thị trường lao động Việt Nam lúc này: thiếu nhân công, trong khi số người thất nghiệp lại ngày một tăng.
Để đạt được mục tiêu doanh thu 1.000 tỉ đồng trong năm 2010, May Sài Gòn 3 cần thêm ít nhất 300 công nhân để chạy 3 dây chuyền nữa. Tuy nhiên, ông Hồng, Tổng Giám đốc Công ty, cho biết, tình hình rất ảm đạm khi bộ phận tuyển dụng “lâu lâu mới nhận được một hồ sơ”.
Dù không gặp nhiều rào cản như da giày hay dệt may nhưng đa dạng hóa thị trường, xoay xở tìm những thị trường tốt hơn cũng là kế sách chung của các doanh nghiệp ngành hàng khác, nhằm ứng phó với việc đơn giá bị ép giảm. Ông Trần Quốc Mạnh, Công ty Sadaco, cho biết, trước đây thị trường mục tiêu của Sadaco luôn là Mỹ, nhưng tốc độ phục hồi tiêu dùng mặt hàng này ở Mỹ rất yếu nên Sadaco phải chuyển hướng sang thị trường châu Âu, vốn phục hồi nhanh hơn. Năm 2008 tỉ lệ xuất khẩu của Sadaco vào Mỹ và châu Âu là 6/4 nhưng nay đã có sự đổi ngôi.
Ngoài việc thay đổi thị trường, ông Mạnh cho biết, giữa năm 2009 Công ty cũng bắt đầu tái cấu trúc mô hình sản xuất và sẽ tiếp tục thực hiện việc này trong năm 2010. Đó là chuyên biệt hóa, tập trung sản xuất một mã hàng nhất định, không làm nhiều mã hàng như trước. Ông Mạnh kể lại, năm 2009, để giảm chi phí, tăng sản lượng nhằm bù đắp cho giá đơn hàng giảm, Sadaco đã chuyên biệt hóa một dây chuyền chỉ sản xuất một mặt hàng và điều này đã đẩy năng suất tăng lên đáng kể. “Năm 2010 chúng tôi sẽ chuyên biệt hóa thêm 3 dây chuyền nữa”, ông này tiết lộ.
Nếu các doanh nghiệp ngành đồ gỗ, dệt may, da giày tìm cách chuyển hướng sang thị trường khác thì nhiều doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản, cụ thể là các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra, còn tính chuyển hẳn sang… ngành nghề mới.
Theo anh Thùy, Công ty Hoa Sen Mê Kông, những biến động trong năm qua đã khiến ban lãnh đạo Công ty nghĩ đến việc thay đổi chiến lược kinh doanh, khi việc xuất khẩu con cá tra không còn “dễ ăn” như trước. 2009 là năm đầu tiên Hoa Sen Mê Kông bị lỗ kể từ khi tham gia xuất khẩu mặt hàng này.
“Để tồn tại chỉ có nâng cao chất lượng cá tra, nhưng với tình hình cạnh tranh giá như hiện nay thì rất khó có được khách hàng. Khách hàng, đa số là nhà phân phối, nhà nhập khẩu, thì luôn muốn giá rẻ, nhưng do tiềm lực tài chính yếu chúng tôi không thể cạnh tranh giá với các doanh nghiệp lớn”, anh cám cảnh.
Anh dẫn chứng, năm 2009, các doanh nghiệp đua nhau chào giá thấp, và hiển nhiên là chất lượng cá cũng thấp. Doanh nghiệp có công nghệ hiện đại có thể làm tăng tỉ lệ tạp chất trong cá lên để bán rẻ (những tạp chất này là những chất có thể được cho phép). Để cạnh tranh doanh nghiệp khác lại tăng lượng tạp chất lên. Cứ như vậy một cuộc chạy đua về giá được hình thành và doanh nghiệp nhỏ không thể trụ nổi.
“Rất nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cá tra, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ, năm tới sẽ không còn hoạt động. Có thể năm tới Hoa Sen Mê Kông cũng sẽ hoạt động cầm chừng, chỉ xuất khẩu sản phẩm của chính Công ty chứ không mua của nông dân như trước, để xem xét thị trường. Mà cũng có thể chúng tôi sẽ quay lại hoạt động với lĩnh vực kinh doanh trước kia của mình là chế biến gỗ”, anh Thùy cho hay. Số lượt đọc:
526
-
Cập nhật lần cuối:
30/01/2010 02:49:22 PM |