Tự học - một nhu cầu thời đại

TỰA

Hồi mới ở trường ra, tôi được bổ vào làm sở công chánh Nam - Việt. Người ta đưa tôi xuống Long Xuyên, giao cho công việc đo mực đất và mực nước ở khắp miền Hậu Giang và Tiền Giang.

Vì những lẽ về kĩ thuật, chúng tôi phải đo ban đêm. Bạn nào ở tỉnh từ Châu Đốc tới Bạc Liêu trong mấy năm trước chiến tranh chắc được thấy cứ lâu lâu lại có một bọn 6 – 7 người, kẻ cầm đèn pha, kẻ xách thước, hoặc máy, đi nhắm theo các con đường và bờ kênh.Bọn đó là chúng tôi. Chúng tôi làm việc từ 6 giờ chiều đền 12 giờ khuya, hoặc từ 12 giờ khuya đến 6 giờ sáng.

Đời sống khác thường ấy tất nhiên là không thú gì, trong khi thiên hạ yên giấc thì mình phải lặn lội, gặp những đêm trăng thanh gió mát còn dễ chịu chứ vào mùa mưa thì cực khổ vô cùng, nhất là những khi phải len lỏi trong những đám lau sậy ở Đồng Tháp Mười, đã nhiều muỗi lại nhiều đỉa.

Tuy nhiên, đời sống của loài vạc đó cũng có cái lợi là chúng tôi có nhiều thì giờ rảnh lắm. Mỗi ngày được 18 giờ tự do, biết dùng vào việc gì?. Đi chơi – chùa nào cũng vào, chợ nào cũng ghé - rồi chụp hình, nói chuyện phiếm, viết nhật ký… mà vẫn không hết ngày. Đành phải đọc sách.

Có hồi mưa gió liên tiếp 9 – 10 ngày, chúng tôi phải nằm co trong một chiếc ghe hầu cửa đóng kín mít và đậu ở trên những kênh Xà No hoặc Phụng Hiệp, xa chợ, xa quận, xa bạn, xa nhà. Buồn ôi là buồn! Những lúc đó, không có sách đọc, chắc tôi loạn óc mất.

Nên gặp sách gì tôi cũng đọc, đọc bậy bạ, hỗn độn, vô phương pháp, vô mục đích, đọc từ những phóng sự của Maurice Dekobra, truyện trinh thám của Conan Doyle đến những sách về Phật học, Thông thiên học, và Tiểu thuyết thứ bảy của nhà Tân Dân…

Hán tự hồi ấy tôi mới biết lem nhem được vài nghìn chữ mà cũng mua của một Huê Kiều gần cầu tàu Cần Thơ một bộ “Văn tâm điêu long!”. Đem về ghe, coi trọn một ngày chẳng hiểu chút gì, đánh phải bỏ. Hiểu làm sao nổi! Sách thì khó mà lại in sai be bét và không chú thích.

Thành thử trong hai năm trời lênh đênh trên sông rạch, đọc hàng trăm cuốn sách mà thật là có ích lợi thì chỉ có mỗi một bộ, tức bộ Nho giáo của Trần Trọng Kim mà một ngày mưa dầm, vào trú chân trong một quán tạp hóa ở Bạc Liêu, tôi tình cờ kiếm được trong một tủ kính ở góc tiệm, bên cạnh những hộp nhang và đèn cầy.

Bây giờ nghĩ lại mà tiếc! Thì giờ nhiều mà không biết dùng, chịu đọc sách mà không biết cách đọc.

Nói cho đúng, tôi cũng mờ mờ một mục đích là trau dồi tiếng Việt, nhưng trau dồi ra làm sao và nên đọc những sách nào thì xin thú thật là hồi đó tôi không nghĩ tới. Thậm chí, tôi không biết mua sách ở đâu nữa. Tôi không nói ngoa đâu, thưa bạn. Có lần nghe một người giới thiệu cuốn L’ Art d’ecrire của A. Albalat, tôi lại nhà sách Hậu Giang ở Cần Thơ hỏi mua, không có rồi thôi, chứ không biết hỏi những nhà sách lớn ở Sài Gòn hoặc ở ngay nhà xuất bản ở bên Pháp. Tới sách xuất bản trong nước tôi cũng không rõ có những loại gì mà sách xuất bản 20 năm trước có nhiều giá trị gì đâu chứ!

Tình cảnh của tôi quả như một người muốn qua một khu rừng già mà không biết phương hướng cứ bước càn, đương đi về phương Bắc lại đi xuống phương Nam rồi rẽ qua Đông, qua Tây…

Đọc sách như vậy không phải là hoàn toàn vô ích. Dù sao cũng còn hơn là miệt mài trên chiếu tứ sắc hoặc bê tha ở các quán rượu, và tuy chẳng biết chút gì cho rành mạch, nhưng cũng hiểu lõm bõm mỗi môn một tí đủ để bàn phiếm trong các cuộc hội họp.

Nhưng giá hồi ấy, tôi biết phương hướng, tự vạch sẵn một đường để đi tới đích, thì đã chẳng tốn thì giờ mà còn ích lợi gấp mấy. Làm sao trẻ lại được hai chục năm nhỉ?

Tôi khờ khạo như vậy, cũng là dễ hiểu. Ở trường ra, có ai chỉ cho tôi cách tự học đâu?

Trước sau, tôi được học non 30 ông thầy vừa Việt vừa Pháp. Mà tôi nhớ chỉ có mỗi một vị khuyên tôi đọc sách để luyện Pháp văn, tức cụ Dương Quảng Hàm. Cụ giới thiệu cho chúng tôi những tác phẩm của Charles Wagner như Pour les petits et les grands, Au pays de là-peu près…và bảo chúng tôi tập lối hành văn của tác giả để viết luận.

Còn khi ra trường rồi, nên đọc thêm những sách gì thì tuyệt nhiên tôi chưa thấy một giáo sư nào chỉ bảo cho học sinh.

Ngay ở trường công chánh, tức một trường chuyên môn mà cuối năm thứ ba, khi sắp thi ra, cũng không có ai nói với sinh viên đại học loại như vậy:

“Các anh đã theo hết chương trình rồi đấy. Nhưng các anh nên nhớ kỹ lời này: những điều trường đã dạy cho các anh mới chỉ là một phần mười (hoặc một phần trăm) những điều người ta đã tìm tòi được về môn Công chánh. Những sách các anh đã học, khoảng 20, 30 cuốn gì đó chỉ mới là một phần ngàn (hay một phần muôn) những sách đã xuất bản về môn Công chánh. Những máy các anh đã tập nhắm đều là những máy cũ rích và cả tới phương pháp tính bê tông cốt sắt mà các anh đã học cũng là cổ lỗ rồi. Vậy trong khi các anh làm việc, các anh phải học thêm, học thêm hoài để khỏi thành những nhà chuyên môn lạc hậu, để theo kịp những tiến bộ của kĩ thuật.

Muốn học thêm thì phải tuần tự. Các anh hãy bắt đầu đọc những cuốn này…, những tạp chí này…, rồi lần lần đọc tới những cuốn này…, những tạp chí này…

Tại những ban khác ra sao tôi không biết, chứ ở ban Công chánh thì tuyệt nhiên giáo sư không bao giờ khuyến khích, hướng dẫn học sinh trong sự tự học, có lẽ bởi vì họ không hiểu rõ bổn phận của họ hoặc không thấy sự tự học là cần thiết

Thành thử học sinh mới ở trường ra, một là tưởng cái gì cũng biết rồi, vênh vênh tự đắc không chịu học thêm, hai là muốn tự học thêm mà không biết học cách nào, phải dò dẫm lấy, vừa tốn tiền, tốn sức, vừa ít kết quả rồi sinh ra chán nản. Trong cuốn Un homme fini tác giả là Ciovanni Papini đã tả một cách sâu sắc và hóm hỉnh một anh chàng hăng hái tự học mà không được người hướng dẫn, phải thí nghiệm hết cách này cách khác, thử môn này môn nọ, rốt cuộc chẳng có kết quả gì cả.

Chung quanh ta, biết bao người trong tình cảnh ấy. Có người muốn học thêm chữ Hán, kiếm đâu được cuốn “Tam Thiên Tự” hay “Ngũ Thiên Tự”, cặm cụi hàng tháng rồi chán nản, quay ra học về luật, về toán …., môn nào cũng chỉ được ít lâu, thấy khó quá đành bỏ dở.

Sự thật, những môn đó không khó đến nỗi một người thông minh trung bình không học nổi đâu. Họ không thành công vì không biết cách tự học và không tìm được sách, chưa có những thường thức mà đọc ngay phải những sách cao đẳng. Họ cũng như tôi hồi trước, chưa thuộc hết bộ Tân Quốc Văn mà đã học Văn Tâm Điêu Long, chưa có một khái niệm gì rõ ràng, đích xác về đạo Phật mà đọc ngay kinh Tam Tạng.

Tự học mà thiếu phương pháp như vậy thì 100 người tới 95 người thất bại, chỉ được 4 – 5 người thành công, nhờ có nhiều nghị lực, chịu kiên nhẫn, lại thông minh, mau hiểu, mau nhớ, nhất là nhờ may mắn, gặp ngay được một môn hợp với khả năng của mình và những sách hợp với trình độ của mình. Nghĩ mà buồn: ngay sự học hành, tu luyện của ta cũng đành phó cho may rủi.

Ở Pháp, giữa thế kỷ trước, Auguste Comte đã viết sách hướng dẫn độc giả. Rồi đến đầu thế kỷ này Henri Mazel soạn cuốn Ce qu’il faut lire dans sa vie, H. de Brandis cho xuất bản cuốn Comment choisir nos lectures. Gần đây có những cuốn:

L’ Art de former une bibliothèque của Emile Henriot

La Bibliothèque de I’honnête homme của một nhóm học giả soạn dưới sự điều khiển của M.P. Wigny.

Que lire của M.J Capart

Organisation du travail intellectuel của P. Chavigny.

La Documentation en science économique của G.Dykmans

Voulez – vous étudier seul của Max Fauconnier

Quels livres faut il avoir lus của A. Souché

Ngoài ra còn có những cuốn dạy cách đọc sách, như cuốn: “L’Art de lire” của Emile Faguet, “Un art de lire” của A. Jans…

Tại nước mình chưa có cuốn sách nào trong loại ấy.

Chúng tôi tự xét học còn ít lắm, nhưng nghĩ ai cũng có bổn phận đem lại những học hỏi, kinh nghiệm của mình giúp người khác, nên soạn cuốn sách này để các bạn thanh niên mới ở trường ra đỡ phải bỡ ngỡ trong những bước đầu trên con đường tự học.

Chúng tôi khảo cứu một số những sách đã kê ở trên - những cuốn sách nào mà chúng tôi tìm được rồi so sánh lời khuyên của các tác giả với kinh nghiệm riêng của mình để tìm ra một phương pháp.

Không khi nào chúng tôi dám tin rằng phương pháp ấy hoàn hảo vì chẳng riêng gì cá nhân, ngay đến cả nhân loại, hễ còn sống là còn tìm kiếm, thí nghiệm để cải thiện mọi công việc. Vậy chắc chắn cuốn sách này còn nhiều chỗ sơ sót. Sở dĩ chúng tôi dám trình nó với độc giả là còn mong những bậc cao minh sẽ vì các bạn trẻ hiếu học mà vạch giùm những chỗ thiếu hoặc sai và chỉ bảo cho những kinh nghiệm riêng tư của chư vị. Được vậy thì thực là vạn hạnh cho chúng tôi.

MỤC LỤC

Tựa

Chương I: Tại sao phải tự học?

1. Thế nào là tự học?
2. Tự học là một nhu cầu tự nhiên của loài người
3. Tự học là sự cần thiết

• Bổ khuyết nền giáo dục ở trường
• Có tự học mới làm tròn nhiệm vụ được
• Cần biết dùng thì giờ rảnh
• Tự học là một nhu cầu của thời đại. Vừa làm vừa học – Còn sống còn học

4. Tự học là một cái thú

• Tự học là một cuộc du lịch
• Ta có quyền tự lựa giáo sư
• Các giáo sư đó an ủi ta
• Thú vui rất thanh nhã của sự tự học

5. Cái lợi thiết thực của sự học

Chương II: Ai tự học được?

1. Già cũng học được
2. Ai cũng có thì giờ để học
3. Chỉ mới biết đọc, biết viết cũng tự học được.

Chương III: Chúng ta hãy sẵn sàng để tự học.

1. Phải dự bị trước
2. Lòng tự tin
3. Nghị lực
4. Lập chương trình

• Lợi của sự tự học
• Hại của sự tự học
• Định mục đích và lập chương trình

Chương IV: Những cách tự học

1. Những cách tự học
2. Lớp giảng
3. Lớp hàm thụ
4. Nghe diễn thuyết
5. Nhận xét
6. Du lịch
7. Đọc sách

• Tự học trước hết là đọc sách
• Thư viện

Chương V: Đọc sách cách nào?

1. Đọc sách là mộ nghệ thuật
2. Lựa sách
3. Nên đọc nhiều hay ít sách?
4. Nên đọc nhanh hay chậm?
5. Nên nằm khi đọc sách không?
6. Đọc sách với cây viết trong tay
7. Vài quy tắc nên theo
8. Đọc lại

Chương VI: Đọc sách cách nào (tiếp ) - Đọc văn khảo cứu

1. Bốn quy tắc của Descartes
2. Giả thuyết và thành kiến
3. Lý luận bằng cách loại suy
4. Tật “sờ voi”
5. Chính danh và là việc cần thiết.

Chương VII: Đọc sách cách nào (tiếp) - Đọc các loại văn khác

1. Thú đọc tiểu thuyết
2. Ích lợi của tiểu thuyết
3. Cách đọc tiểu thuyết

• Tiểu thuyết này thuộc về loại nào?
• Tiểu thuyết chứa sự thực tới một trình độ nào
• Phép bố cục trong tiểu thuyết
• Những tiểu thuyết có hại

4. Thơ an ủi ta và nâng cao lý tưởng của ta
5. Thơ là gì
6. Thơ buông và thơ tự do

• Thơ buông
• Thơ tự do

7. Cách đọc thơ

• Đọc thơ hay ngâm thơ
• Xét một bài thơ: Tình và cảnh trong thơ
• Thơ phải hàm súc
• Đọc thơ bằng tim chứ đừng đọc bằng óc

8. Đọc báo

Chương VIII: Học một ngoại ngữ

1. Học 6 tháng đã thông thạo một ngoại ngữ chưa?
2. Phải chia đường dài ra từng chặng
3. Cách học một ngoại ngữ tùy mục đích của ta
4. Nghe đĩa dạy ngoại ngữ
5. Vài lời khuyên
6. Học Hán tự

• Sách Việt dạy chữ Hán
• Cách học: Hai gian đoạn đầu
• Giai đoạn thứ ba
• Giai đoạn cuối
• Dùng tự điển Trung Hoa
• Dùng thẻ để học chữ Hán

Chương IX: Đọc những sách nào – Sách tổng quát và sách để tu thân

1. Chủ ý chúng tôi trong chương này và chương sau
2. Sách tổng quát

• Thư tịch ký lục
• Tự điển. Bách khoa tự điển

Chương X: Đọc những sách nào (tiếp) – Sách để mở mang trí tuệ

1. Sử ký và văn minh, ngữ học

• Sử ký và văn minh
• Ngữ học

2. Mỹ thuật
3. Văn học

• Sách Việt
• Sách Pháp

4. Khoa học luân lý (Science morales)

• Tôn giáo
• Triết lý
• Giáo dục
• Triết lý xã hội – xã hội học
• Luật và kinh tế

5. Khoa học tự nhiên và đích xác (Science naturelles et exactes)

• Sinh vật học
• Y học
• Toán và thiên văn
• Vật lý hóa
• Địa chất học và địa lý

Chương XI: Cách dùng thẻ

1. Ích lợi của thẻ. Hình thức của thẻ
2. Các thứ thẻ

• Thẻ thư tịch
• Thẻ tài liệu

3. Những quy tắc nên nhớ khi viết lên thẻ tài liệu
4. Sắp thẻ cách nào.

• Thẻ thư tịch
• Thẻ tài liệu

Chương XII: Viết sách và dịch sách cũng là một cách tự học

1. Viết sách

• Viết sách là một cách tự học
• Vạch giới hạn các vấn đề và lập bố cục tạm
• Tìm ý
• Tra cứu, kiếm tài liệu ở đâu
• Lựa tài liệu và ý
• Dùng thẻ để viết

2. Tập viết văn. Dịch sách

Chương XIII: Lúc làm việc – nơi làm việc - tủ sách – thú chơi sách

1. Nên làm việc lúc nào
2. Chỗ làm việc
3. Tủ sách
4. Giữ gìn sách
5. Cho mượn sách và mượn sách
6. Thú chơi sách

Chương XIV: Khuyến khích sự tự học

Phụ lục 1: Cách đọc chữ Hán

Phu lục 2: Danh ngôn về việc học.

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang