Khu vực kinh tế dân doanh và tầng lớp nhà kinh doanh thời đổi mới

Nghiên cứu về tầng lớp nhà kinh doanh và văn hoá doanh nhân nên đặt trong việc nghiên cứu tổng thể khu vực kinh tế dân doanh. Xin nêu suy nghĩ bước đầu về nhìn nhận khu vực kinh tế dân doanh và tầng lớp nhà kinh doanh thời đổi mới.

1. Nhìn nhận kinh tế dân doanh thời đổi mới.

Hiện tượng đặc trưng cơ bản nhất của quá trình đổi mới lĩnh vực kinh tế từ 1979 đến nay là sự phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế dân doanh trong tất cả các ngành nông, công, thương, dịch vụ từ nông thôn đến thành thị với các hình thức kinh tế hộ, cá thể, tiểu chủ, doanh nghiệp và hợp tác xã kiểu mới. Trong quá trình phát triển kinh tế dân doanh, từ 1990 với việc ban hành Luật Công ty và Luật doanh nghiệp tư nhân, tầng lớp nhà kinh doanh dân doanh cỡ doanh nghiệp chính thức xuất hiện và phát triển mạnh mẽ. Kinh tế dân doanh là khu vực mà từ sau Đại hội VI đến nay liên tục phát triển với tốc độ cao, bền vững, hiệu quả kinh tế, xã hội, chính trị ngày càng to lớn. Đến nay đã là khu vực lớn nhất của nền kinh tế, bao quát cỡ 90% dân số và lao động xã hội.

Phát triển kinh tế dân doanh trong cuộc đổi mới không phải chủ yếu là kết quả đổi mới, tháo gỡ từ trên xuống, còn người dân thì thụ động đón đợi ân huệ. Kinh tế dân doanh trong chính sách và cơ chế cũ là đối tượng của cuộc cải tạo, tập thể hoá. Vào cuộc đổi mới, sự phát triển kinh tế dân doanh thực chất là phong trào của đông đảo nhân dân khai phá mở đường đổi mới; là nhân tố xung kích từ bỏ chính sách và cơ chế cũ, đi vào quan hệ thị trường một cách rất tự nhiên như con đường bảo đảm quyền tự do làm ăn sinh sống để xây dựng và phát triển đất nước. Chính từ thực tế tìm tòi khai phá đó, Đảng và Nhà nước đã tổng kết đưa ra những quyết sách đổi mới.

Cho đến nay, trước yêu cầu bức bách xây dựng và thực thi một hệ thống luật kinh doanh thống nhất theo thông lệ của kinh tế thị trường và hội nhập, kinh tế dân doanh cơ bản đã thích nghi. Trong khi đó, doanh nghiệp nhà nước đang rất trì trệ trong thể chế cũ. Xét về triển vọng phát triển, doanh nghiệp nhà nước đang nắm những ngành và nguồn lực rất quan trọng nhưng lại ở trạng thái rất không lành mạnh; triển vọng phát triển trên mức lớn phụ thuộc vào quá trình sắp xếp, đổi mới, chưa thể là lực lượng dẫn đầu về tốc độ và hiệu quả. Chính kinh tế dân doanh đang ở xu thế thuận đà đột phá vươn lên mạnh, vẫn là nhân tố dẫn đầu về tốc độ, tính bền vững và về hiệu quả kinh tế, xã hội, văn hoá, chính trị.

Thành quả phát triển khu vực kinh tế dân doanh còn cần được nhìn nhận là thành quả dân chủ có chiều sâu từ sự tạo lập cơ cấu kinh tế xã hội mới, trong đó mối quan hệ giữa các giai cấp và tầng lớp xã hội là quan hệ nội bộ nhân dân, hợp tác và đấu tranh vì mục tiêu chung - chấn hưng dân tộc. Đó chính là sự ra đời của chế độ mới mang bản chất dân chủ từ nền tảng kinh tế xã hội. Trên nền tảng kinh tế, xã hội mới, đã tất yếu xuất hiện những tổ chức dân sự tự quản, tự tài trợ ngày càng đông đảo. Đó là nhân tố mới của xã hội tự quản, của dân chủ. Có thể coi đây là một phong trào của quá trình dân chủ hoá quản lý xã hội. Nền tảng kinh tế và giai cấp xã hội mới cùng với hệ thống các tổ chức dân sự tự quản như vậy là bảo đảm khách quan để nhân dân nắm quyền làm chủ, bảo đảm đất nước phát triển vì mục tiêu dân chủ và giàu mạnh. Nền tảng nhân dân và dân chủ đó tự nó có sức đề kháng đẩy lùi loại trừ tệ nạn đặc quyền đặc lợi, quan liêu tham nhũng trong khu vực Nhà nước; cũng loại trừ khả năng tái xuất hiện quan hệ giai cấp đối kháng làm mất sức cạnh tranh cộng đồng.

Phát triển kinh tế dân doanh có sự lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước ngày càng là nhân tố mới thể hiện sinh động tính dân chủ trong mối quan hệ giữa thị trường, doanh nghiệp và nhà nước: - doanh nghiệp thật sự tự chủ, thị trường hướng dẫn doanh nghiệp, nhà nước điều tiết thị trường. Trong khi đó sau gần 30 năm đổi mới, doanh nghiệp nhà nước hầu như đã lùi về cơ chế cũ với sự chủ quản bao biện và bao cấp bảo lãnh của nhà nước, cản trở mở mang các loại thị trường, ngày càng là môi trường thuận lợi cho nạn quan liêu tham nhũng lộng hành.

Thực tế đòi hỏi thay đổi căn bản cách nhìn nhận khu vực kinh tế dân doanh. Cần thấy rõ đó là nhân tố xung kích đổi mới, là chủ lực của sự nghiệp phát triển kinh tế trong lĩnh vực kinh doanh cạnh tranh.

2. Về sự kỳ thị với quan hệ thương mại, thị trường và kinh doanh trong xã hội ta?

Đã thường thấy câu hỏi được đặt ra: xã hội Việt Nam, đông đảo nhân dân Việt Nam trong thời đổi mới, về mặt thang giá trị xã hội, tức là về văn hoá có đến mức nào sự kỳ thị quan hệ thương mại, thị trường và kinh doanh?. Năm 2000 chúng tôi đã làm một cuộc điều tra xã hội học về: "Nhìn nhận của xã hội với thị trường và kinh doanh", lấy ba thành phố lớn làm địa bàn tiêu biểu cho ba vùng Bắc, Trung, Nam. Kết quả điều tra cho thấy cư dân Hà Nội, Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh có tới 75% tỏ thái độ mong muốn mở rộng quan hệ thị trường và kinh doanh. Hà Nội có số ủng hộ cao nhất, tới 90%, chính vì lẽ Hà Nội đã từng là nơi xoá bỏ thị trường và kinh doanh, người dân đã chịu nhiều đau khổ vì sự xoá bỏ đó, càng có khát vọng mở mang quan hệ thị trường.

Theo chúng tôi, sự kỳ thị với kinh tế thị trường, tư hữu và kinh doanh chủ yếu là cách nhìn trong lĩnh vực công tác tư tưởng lý luận của Đảng, với nguồn lý luận du nhập từ hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa cũ.

Nhìn trên thực tế cả quá trình đổi mới, rất dễ thấy đông đảo nhân dân cũng như đông đảo cán bộ đảng viên không có sự kỳ thị đó. Hơn nữa, như trên đã nêu, còn có xu hướng nhập cuộc rất mạnh vào quan hệ thị trường và kinh doanh. Trong khi đó, nhìn cả quá trình đổi mới, công tác tư tưởng lý luận của Đảng luôn được đánh giá là yếu kém bất cập. Đúng ra là rất bảo thủ theo sách vở cũ, cũng rất không dân chủ. Sự cản trở còn rất nặng từ bộ máy quan liêu cửa quyền hành dân, và từ những doanh nghiệp Nhà nước độc quyền. Mặc dù vậy, trước áp lực của thực tế đất nước và thời đại, thuận theo ý nguyện của nhân dân, Đảng và Nhà nước đã từng bước đổi mới chính sách và tạo cơ sở hợp hiến hợp pháp cho sự phát triển kinh tế dân doanh. Thực tế luôn đi trước "lý luận". Vì lợi ích dân giàu nước mạnh, kinh tế dân doanh phát triển ngày càng mạnh mẽ vượt qua những cảnh báo "phi xã hội chủ nghĩa", "chệch hướng” của ”lý luận". Thực tế cả quá trình đổi mới, nhất là trong mấy năm gần đây, đã nói lên hai điều rất hệ trọng: Sự thành công to lớn trong phát triển khu vực kinh tế dân doanh là minh chứng hùng hồn nhất cho sự khẳng định quan điểm chính sách mới với khu vực này. Ngược lại, sự trì trệ, tiêu cực và tổn thất nghiêm trọng kéo dài trong phát triển doanh nghiệp nhà nước là phản chứng mạnh mẽ nhất với quan điểm cũ.

Chính từ thực tế đó mà Đảng và Nhà nước, trong những năm gần đây, đã có nhiều bước bổ sung hoàn thiện chính sách thể chế. Văn kiện Đại hội X đánh dấu bước tiến rất quan trọng về bảo đảm tính nhất quán trong chính sách phát triển kinh tế dân doanh.

Có thể nói, cho đến nay, ta đã vượt qua thời sơ khai trong phát triển kinh tế dân doanh. Đó là thời kỳ mà kinh tế dân doanh được phép làm "như người vừa được xá tội", nhưng còn "án treo". Nay đã khởi đầu thời kỳ người kinh doanh được trọng thị như "chiến sĩ thời bình". Đó vừa là sự tôn vinh, cũng là định hướng để tầng lớp doanh nhân đua tranh, chọn lọc, ngày càng lành mạnh.

3. Đôi điều về nhân tố mới trong văn hoá kinh doanh.

Tầng lớp doanh nhân nước ta đang trong bước đầu phát triển, do đó chưa thể nghiên cứu văn hoá doanh nhân như cái đã được tạo lập. Chỉ có thể tìm hiểu nhân tố mới, xu hướng mới và tiến bộ trong văn hoá doanh nhân. Tầng lớp doanh nhân ngày nay là sản phẩm của xã hội Việt Nam, văn hoá Việt Nam thời đổi mới, một mặt chịu ảnh hưởng từ xã hội, đồng thời còn là nhân tố mới của văn hoá thời đổi mới. Xin nêu đôi điều góp phần suy nghĩ.

Doanh nhân Việt Nam thời đổi mới đã được xã hội vinh danh "chiến sĩ thời bình"; Đã lấy ngày Bác Hồ gửi thư đến doanh nhân làm "ngày doanh nhân". Ngày nay nhân dân ta, dân tộc ta đang đau nỗi nhục nghèo nàn lạc hậu. Doanh nhân là chiến sĩ xung kích trong sự nghiệp làm giàu, chấn hưng dân tộc. Chấn hưng dân tộc là mục tiêu cao nhất, là động lực mạnh nhất của nhà kinh doanh thời đổi mới. Doanh nhân ta cần có "Lời thề danh dự", nói lên cái tâm, cái đạo... của mình. Trung tâm Văn hoá doanh nhân nên là nơi khởi xướng việc này.

Bản chất của đổi mới là dân chủ hoá, mà cơ bản nhất là tạo lập nền tảng kinh tế, xã hội mới mang bản chất dân chủ, trong đó tầng lớp nhà kinh doanh mang sứ mệnh tự chủ dựng nghiệp vì dân quyền, dân sinh; góp phần đấu tranh đẩy lùi, loại trừ hai quốc nạn: quan liêu đặc quyền đặc lợi và tham nhũng trong khu vực nhà nước, và làm ăn phi pháp bất lương trong xã hội. Nhà kinh doanh tự chủ dựng nghiệp, vì dân quyền dân sinh căn bản khác với giám đốc doanh nghiệp nhà nước trong cơ chế cũ.

Doanh nhân thời đổi mới là sản phẩm của xã hội Việt Nam có truyền thống hiếu học, đang đi vào kinh tế tri thức, đã có xu hướng trí thức hoá thu hút mạnh mẽ nhân tài vào kinh doanh, vươn lên những lĩnh vực có hàm lượng chất xám cao. Đã có những nhân tố mới thể hiện "nhà kinh doanh là người nặng lòng với văn hoá, với phát triển con người và cộng đồng"./.

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang

Ý kiến của bạn:

  Về đầu trang