Trong xã hội cổ truyền, trong cái gọi là dân, dân chúng, có các nhà Nho bình dân (không tham chính), nông dân, thợ thủ công và người buôn bán (đại đa số là buôn bán nhỏ). Quan niệm của người dân xưa về các nhà buôn lớn và những người buôn bán nhỏ đuợc thể hiện một cách lưỡng phân qua truyện dân gian, ca dao, tục ngữ và phong tục tập quán.
1. Những hình ảnh chưa đẹp về người buôn xưa
Trong truyện "Cái cân thuỷ ngân", tác giả dân gian kể rằng, có cặp vợ chồng nhà buôn nọ người ta cho là có hồng phúc. Thực ra họ là phường buôn gian bán lận. Họ chế ra một cái cân cán rỗng, trong đổ mấy giọt thuỷ ngân, hai đầu bịt đồng, trông bề ngoài giống trăm nghìn cái cân khác. Thành ra họ muốn cân già cũng được, muốn cân non cũng được. Cân già thì dốc cán cân về phía quả cân, mấy giọt thuỷ ngân sẽ về phía ấy, cân non thì dốc cán cân về phía đằng đĩa cân, mấy giọt thuỷ ngân sẽ chạy về phía này. Cũng cái cân này khi bán hàng thì khác, mà khi mua hàng thì khác, bao giờ phần lợi cũng thuộc về họ. Ai kêu ca, họ nói trơn như nước chảy: “Thì các ông các bà cứ xem mặt cân. Nó có thiên vị ai đâu! Chúng tôi buôn bán ngay thật chỉ lấy công làm lãi, chứ hay gì cái thói lừa đảo buôn năm bán mười. Tội để cho ai? Giàu như thế có bền đâu!”.
Truyện "Con mụ Lường" khắc hoạ hình ảnh một người đàn bà gian xảo. Bằng vẻ sang trọng, tốt bụng bề ngoài, mụ đã lừa gạt không biết bao nhiêu người, làm cho họ mất hết hàng hoá, tài sản, trở thành nông nô cho mụ, phải làm việc quần quật nhiều năm trời, bặt tin người thân.
Một thói xấu của những nhà buôn lớn là thói háo sắc. Trong truyện "Sự tích con muỗi", một khách thương sang trọng, thấy nhan sắc vợ người diễm lệ thì nảy tà tâm, dùng tiền của và lời lẽ đường mật để quyến rũ, làm cho người đàn bà này bỏ chồng đi theo hắn ta. Trong truyện "Người đàn bà bị vu oan", một lái buôn tơ lụa tên là Lý đã coi thường sự đoan chính, tiết hạnh của phụ nữ, dùng xảo thuật để cướp tất cả tài sản của người bạn buôn.
Một thói xấu nữa của những người buôn bán là thói hợm của. Dân gian kể rằng Thạch Sùng vốn chỉ là một kẻ ăn mày nhưng có chí kinh doanh lớn, lại có nhiều thủ đoạn (đầu cơ tích trữ, bắt chẹt khách hàng), nhờ thế mà trở nên một tay cự phú, tiền của châu báu như nước như non, không ai địch nổi. Vì hợm của, chủ quan hắn đã khoe khoang: “Bọn nô tỳ nhà tôi phải có lúa gạo của cả một huyện mới đủ cho chúng ăn”. Hắn thách đố với một phú gia cự phách khác (họ Vương) rằng: “Nhà ta không thiếu một đồ vật gì cả. Nếu nhà ngươi chỉ ra được một vật mà ta thiếu, ta sẽ mất với nhà ngươi không phải mười thúng vàng mà còn tất cả tài sản nữa”.
Tóm lại, trong nhiều truyện dân gian, từ những nhà buôn lớn cho đến người buôn bán thường, hầu hết là những nhân vật phản diện, với các tính xấu như tham lam, gian xảo, háo sắc, hợm của, phản bội bè bạn, thậm chí độc ác đến mức muốn lấy đi cả sinh mạng người khác. Và họ, tất cả những con người độc ác đó, cuối cùng cũng bị trừng phạt thích đáng.
2. Những hình ảnh đẹp về người buôn xưa
Trong truyện dân gian thấp thoáng đó đây, chúng ta cũng gặp những người lái buôn thật thà, trung hậu. Trong truyện ''Con mụ Lường", có hai vợ chồng người phú thương trẻ tuổi. Chàng thường dong buồm chạy khắp trong Nam ngoài Bắc và các nước xa xôi, chuyên bán hàng đi và cất hàng về. Một lần đến Hạ Châu, chàng bị lừa gạt, bị mất sạch cả thuyền hàng, các tuỳ tùng, thuỷ thủ, thậm chí cả chàng cũng bị xung làm nông nô. Tin tưởng vào tính nết tốt của những người tuỳ tùng, tin tưởng vào sự thông minh, chung thuỷ của vợ, chàng đã nghĩ cách để bán thân mình và nhờ đó những kẻ tuỳ tùng được trả tự do, vợ chồng lại được đoàn tụ và có ngờ đâu của cải lại giàu lên gấp bội.
Trong truyện "Người đàn bà bị vu oan", nếu người lái buôn tên Lý Thông không tin vào sự chính chuyên của phụ nữ, thì người lái buôn tên là Tình lại khẳng định sự đoan chính, tiết hạnh của người phụ nữ, nhất là người vợ của chàng, một người đã đẹp người lại tốt nết.
Trong ca dao, tục ngữ cũng có nhiều lúc người dân xưa thông cảm với nỗi vất vả của người buôn bán:
- “Đi buôn bữa lỗ bữa lời/ ra cãi giữa vời bữa có bữa không”.
- “Làm bạn với sông giang mất cả quang lẫn gánh”.
(Đi buôn bán phải qua thuyền bè có khi gặp nguy hiểm sông nước, mất cả vốn).
- “Nằm đất hàng hương hơn nằm giường hàng cá”.
- “Thứ nhất thì mồ côi cha, thứ nhì gánh vã, thứ ba kéo thuyền”.
Dường như người bình dân chủ yếu hướng tới sự chê bai, bày tỏ thái độ thiếu thiện cảm với lái buôn gia súc, với những người buôn bán lớn, những người buôn bán ở đô thị sau này. Còn đối với những người làm nghề buôn bán nhỏ, đặc biệt là đối với những người phụ nữ buôn bán nhỏ thì tình cảm, sự nhìn nhận, đánh giá của người bình dân lại khác.
Bởi người phục nữ buôn bán đâu phải vì mình, mà vì những người khác, vì để nuôi con nên người, vì mẹ già bóng xế:
- "Bấy lâu buôn bán nuôi ai,
Cái áo em rách cái vai em mòn?"
- " Bấy lâu buôn bán nuôi con,
Áo rách mặc áo, vai mòn mặc vai !"
Ngoài ra, ở một bộ phận dân chúng, đã coi buôn bán là một nghề chính đáng, cần thiết, cần phải học:
Con gái lớn ơi, mẹ bảo này!
Học buôn bán cho tày người ta.
Con đừng học thói chua ngoa,
Họ hàng ghét bỏ người ta chê cười.
Dù no dù đói cho tươi,
Số lượt đọc:
811
-
Cập nhật lần cuối:
19/10/2009 09:29:27 AM |