Về nhận thức văn hoá Doanh nhân

Muốn trả lời được câu hỏi, hay muốn có được hiểu biết tương đối về VHDN, trước hết phải làm sáng tỏ hai khái niệm (hay thuật ngữ) văn hóa và doanh nhân là gì? từ đó cho phép hiểu đúng về VHDN không phải là một phép cộng nhận thức trên cơ sở của cả văn hóa và doanh nhân gộp lại.

VĂN HÓA. Hằng ngày ai cũng nói đến hai từ VH, thường như là câu nói của miệng hay bật ra nhanh nhất và không có ý nhất, trên đại thể cái gì hay đều có thể gọi là VH, còn cái gì đó làm cho mình không vừa lòng, hay bị xúc phạm đều có thể quy về cho cái mất VH, hay là sự tình không có VH. Trong giới nghiên cứu VH cho đến nay, từng nêu ra hàng dăm – bảy chục cái gọi là định nghĩa về VH, song không ai giống ai về ngôn từ hay cấu trúc định nghĩa của mỗi ngôn ngữ, song về nội hàm của định nghĩa VH giữa các định nghĩa dường như có chung mẫu số của nhận thức, phản ánh tương đối trung thực thực trạng VH, dường như trùng khớp về cơ bản, ở những đường nét chính, các mảng màu chủ đạo… song vẫn có những khoảng cách nhất định. Cho đến nay, giới nghiên cứu VH vẫn đang bàn bạc sôi nỗi về thuật ngữ này, tùy theo cách nhìn của người nghiên cứu mà VH được trình bày, ở đây chúng tôi không có điều kiện để giới thiệu các cách trình bày khác nhau về VH của các nhà nghiên cứu, nhưng trên đại thể, hầu hết mọi người đều cho rằng VH là những gì do chính con người lao động sáng tạo ra, để phân biệt với những thứ vốn là sản phẩm có sẵn trong giới tự nhiên hay nói cách khác VH là sáng tạo của con người, VH là những gì gắn chặt với lao động của nhân loại.

Nói VH là lao động sáng tạo của con người là đúng và chính xác, song chưa đầy đủ, hay là chưa phản ánh được bản chất của VH, bởi vì có những thứ do chính con người làm ra, song không thuộc về VH, có khi trở thành phản VH nữa là đằng khác, như vũ khí giết người hàng lọat dùng trong các cuộc chiến tranh giữa người với người, chẳng hạn phim ảnh – băng hình đồi trụy, kích động bạo lực… những lao động sáng tạo ra những thứ đó không thể nào được gia nhập vào hàng ngũ VH hay đó là những sản phẩm VH.

Tiếp thu thành quả mà giới nghiên cứu VH có được trong thời gian qua, và với suy ngẫm của bản thân, thông qua một số trình bày mang tính thử nghiệm về VH, ở đây xin được nêu ra những kiến giải của mình như sau: văn hóa là một khái niệm (thuật ngữ) nhằm để chỉ một cách cô đọng và bao quát hết thảy mọi lao động sáng tạo của con người, để tìm ra mọi của cải có giá trị vật chất, có giá trị tinh thần, có giá trị ứng xử, mà những của cải có giá trị đó hoàn toàn có lợi, nhằm thỏa mãn ngày càng cao hơn, tốt đẹp hơn cuộc sống của con người, làm cho môi trường sống của con người và môi trường tự nhiên ngày càng bền vững hơn vì hạnh phúc của con người.

Những của cải do con người làm ra có các giá trị vật chất – tinh thần – ứng xử như vừa nêu, đến lượt nó, khi xem xét dưới góc độ VH, chính là những sản phẩm VH, mang sẵn trong mình nó là VH vật chất (VHVC), VH tinh thần (VHTT), VH ứng xử (VHƯX), mà việc trình bày rõ ràng thêm, sẽ làm cho nhận thức về phạm trù VH ngày càng sâu sắc thêm.

Văn hóa vật chất (VHVC) là khái niệm để chỉ hết thảy mọi của cải hiện hữu do con người làm ra, hay cải tạo cải biến những thứ có trong tự nhiên, để phục vụ cho các nhu cầu sống của con người, từ cái ăn, cái mặc, cái ở, cái để đi lại, các phương tiện sống và lao động… Nhưng như đã nói, có những thứ do con người làm ra không thuộc về VH, chẳng hạn với sáng tạo ra thuốc nổ, nếu được dùng vào các hoạt động khai phá tự nhiên, như phá núi làm đường… thì hậu quả của nó là hoạt động mang tính VH, còn khi dùng thuốc nổ chế tạo vũ khí giết người và dùng thuốc nổ hủy diệt môi trường, thì đó là những thứ phản VH.

Văn hóa tinh thần (VHTT) là khái niệm để chỉ những sáng tạo tinh thần của con người, như sáng tạo ra hệ thống cấu trúc xã hội và nhà nước qua các thời đại, hệ thống pháp luật, các thể chế kinh tế, triết học, tôn giáo, văn học – nghệ thuật, sử học và ngôn ngữ… hết thảy đều thuộc vào VHTT. VHTT có thể tồn tại dưới dạng vật thể hay phi vật thể; có những sáng tạo của con người vừa là VHVC cũng vừa là VHTT, chẳng hạn ngôi nhà, vốn là VHVC, nhưng ngôi nhà là tổ ấm của gia đình, ở đó có bao nhiêu là tình cảm là kỷ niệm của bao nhiêu con người từng sinh sống trong đó; những nhà lưu niệm dành cho các danh nhân, bao hàm trong đó những giá trị về VHTT.

Văn hóa ứng xử (VHƯX) là khái niệm để chỉ những sáng tạo về lĩnh vực ứng xử giữa con người với con người (hay là ứng xử trong xã hôi loài người) và ứng xử giữa con người với thế giới chung quanh (hay là ứng xử giữa con người với vũ trụ). Ứng xử trong xã hội loài người, hay là giữa con người với con người, bao gồm hàng loạt hệ thống khác nhau, như ứng xử trong gia đình, ứng xử trong họ tộc, ứng xử trong cộng đồng làng xã.. cho đến ứng xử giữa các dân tộc và các quốc gia với nhau; mỗi hệ thống ứng xử có những nguyên tắc và cung cách riêng, nhằm đạt mục đích chung sống hữu hảo với nhau. Còn ứng xử giữa con người với vũ trụ, với thế giới tự nhiên cũng bao gồm rất nhiều hệ thống và vô cùng phong phú, nhằm đạt mục đích cao cả là chung sống ổn định với tự nhiên. Cũng như VHTT, thì VHƯX cũng tồn tại dưới dạng phi vật thể và vật thể, có hệ thống hoàn phi vật thể trong VHƯX, như hệ thống thần linh mà con người sáng tạo ra để tôn thờ; song có hệ thống ứng xử phải được thể hiện bằng vật thể, lấy ngôi nhà làm dẫn chứng, như chúng ta biết, ngôi nhà trước hết thuộc về VHVC, lại là VHTT lại đến lượt nó được xem xét như là thuộc về VHƯX, bởi vì để xây cất thành ngôi nhà, chủ nhà phải tiến hành hàng loạt nghi thức mang tính chất ứng xử, như: xem thế đất, chọn ngày động thổ, xem tuổi của chủ nhà, khi xây phải chọn hướng nhà, rồi bố trí các hạng mục công trình như bếp, bàn thờ, chiều rộng hẹp của cửa chính và các cửa phụ… xem thế thì ngôi nhà là thể hiện của sự ứng xử giữa con người với vũ trụ, với không chỉ mưa nắng gió bão, mà còn với may rủi, với phúc họa của chủ nhà và toàn gia đình, chúng ta thường nghe câu châm ngôn tácgia hữu sự, như là sự nhắc nhở của chủ nhà cần xem xét cho thật kỹ lưỡng khi làm nhà, không phải hể có tiền thì muốn làm nhà là làm được ngay đâu nhé, những yếu tố nằm ngoài vật chất nhiều khi đánh đố tất cả những tính toán không hợp quy luật ứng xử. Chúng tôi muốn nói nhiều đến VHƯX như là một cấu thành vô cùng hệ trọng trong ba cấu thành của phạm trù VH, là để nhấn mạnh thêm rằng, những sáng tạo về VHVC và VHTT muốn trở nên vững bền cần có bệ đỡ của VHƯX, một khi những sáng tạo vật chất và về tinh thần không đạt đến chuẩn của ứng xử, sẽ làm tiêu tan mọi cố gắng lao động sáng tạo của con người. Cũng như VHVC, thì những sáng tạo về ứng xử, một khi không nhằm mang lại ích lợi cho con người, hay không nhằm vào mụch đích chung sống hòa thuận, không thể coi là VHƯX, chẳng hạn những phát ngôn kích động hận thù giữa các dân tộc và tôn giáo, sự chửi đổng của nhà hàng xóm gây căng thẳng cho láng giềng, đều là những phản văn hóa.

Ba cấu thành của phạm trù VH như vừa trình bày, tuy không có gì là mới lạ trong sự hiểu biết lâu nay của mọi người, đều là những tri thức đời thường, nhưng một khi chúng được quy nạp vào phạm trù VH, hay là khi được xem xét từ khía cạnh VH, như là góp thêm một hiểu biết khác về những gì rất quen thuộc trong cuộc sống đời thường, và sự đưa tất cả những thứ đó vào trong phạm trù VH mới là điều cần cho nhận thức mới về VH.

DOANH NHÂN. Là một thuật ngữ mới xuất hiện gần đây, cùng với quá trình đổi mới và hội nhập của đất nước, mới nghe thì thuật ngữ có vẻ như có nguồn gốc trong hán tự, bởi doanh, là hoàn toàn chữ hán, nhằm để chỉ sự kinh doanh, sự mở mang khai phá, sự phát triển, sự gia tăng trong mọi lĩnh vực lao động, có hàng chục từ có thể được ghép với doanh trong các từ điển và được nói đến trong giao tiếp hàng, còn chữ nhân, cũng cả trăm phần trăm là hán tự ghép hai từ doanh với nhân để có doanh nhân (DN), nhưng trong các từ điển chữ hán thông dụng không có thuật ngữ DN, cũng vì vậy mà sự hiểu biết về DN cho đến hiện nay là tương đối, tùy theo góc độ nghề nghiệp mà cách tiếp cận khái niệm DN tương ứng. Trên đại thể, mọi người đều có nhận thức cho rằng DN là để chỉ những người kinh doanh hay người hoạt động trong các xí nghiệp – doanh nghiệp… đó là cách hiểu không sai, nhưng chưa đầy đủ chưa chính xác, và cũng có thể nói là chưa bao quát thật chuẩn xác về DN; không nên có sự nhầm lẫn giữa người kinh doanh với DN tuy rằng DN vốn là người kinh doanh, mà người kinh doanh thì hằng hà đa số, trong khi đó DN thì không nhiều đến như vậy; chính là có sự khác nhau về chất giữa người kinh doanh và DN, cũng từ đó mà hiểu rằng DN nhằm để chỉ những người làm ăn giỏi, những nhà doanh nghiệp có tài kinh bang tế thế, là những đại biểu xuất sắc nhất trong các hoạt động sáng tạo tạo ra mọi giá trị vật chất, tinh thần và ứng xử làm phong phú mọi nguồn của cải cho đất nước và cho bản thân mình. Một điều cần lưu ý đến ở đây, là lâu nay người ta chỉ hạn chế DN trong lĩnh vực lao động sáng tạo ra của cải vật chất một cách thuần túy, đó là những thứ chỉ dùng cho cuộc sống đời thường thực ra DN bao gồm trong đó đội ngũ những người lao động sáng tạo trong các lĩnh vực văn học – nghệ thuật, những danh họa, những tiểu thuyết gia, những nhạc sĩ… những người tự lấy bản thân thân xác mình làm vật liệu cho mọi sáng tạo tinh thần và ứng xử cho nhân loại.

Từ những diễn giải ở trên, chúng ta có thể đi đến một định nghĩa nên chăng về DN, mà theo tôi thì :doanh nhân là một danh hiệu, nhằm để tôn vinh những người có khả năng tổ chức lao động sáng tạo làm ra thật nhiều của cải (vật chất, tinh thần và ứng xử) cho xã hội trong tiến trình lịch sử, không phân biệt chế độ và thời đại xã hội cũng như các điều kiện tiến bộ hay lạc hậu của khoa học kỹ thuật.

Chúng ta đã tìm hiểu thế nào là VH và thế nào là DN? Nhưng để đi đến được khái niệm VHDN lại là một vấn đề khác, không hẳn là một số cộng mang tính toán học giữa VH và DN để có VHDN; Như đã trình bày, trong khái niệm VH, ý tưởng chủ đạo là mọi sáng tạo của cải mang lại lợi ích cho con người là bao trùm, còn trong DN ý tưởng chủ đạo lại là sự lao động sáng tạo ra thật nhiều của cải, không phân biệt một cách rạch ròi ích lợi của của cải đó. Ở đây vô hình trung đã để lộ ra một ý ngầm trong thuật ngữ DN, rằng sự giàu có về của cải, không hẳn đã là văn hóa, rằng văn hóa mới làm ra của cải, còn của cải không thôi nhiều khi lại là những thứ có thể dẫn đến mất văn hóa hay phản văn hóa. Từ đó có thể cho phép chúng ta xem xét đến hai khả năng: Một là, DN có VH và Hai là, DN chưa đạt đến chuẩn của VH, hay nói cách khác, một người nào đó có thể được tôn vinh là DN nhưng chưa hẳn đã đạt đến ngưỡng của VHDN.

Để làm sáng tỏ nhận xét vừa nêu, chúng ta thử tìm kiếm trong thực tiễn họat động của các doanh nghiệp – doanh nhân, xem thử hoạt động nào của họ là có VH và hoạt động nào của họ chưa đạt đến cái VH mà xã hội mong muốn? Chúng ta thử giả định có một doanh nghiệp X ăn nên làm ra,