Các dự báo quốc tế đều thống nhất nhận định về tình hình u ám của kinh tế thế giới năm 2012. Hai điểm nhấn quan trọng nhất là sự sụt giảm tăng trưởng của kinh tế toàn cầu và bất ổn gia tăng, khả năng bùng nổ cuộc chiến tranh tiền tệ, thương mại, thậm chí nguy cơ suy thoái kép. Do độ mở cửa cao, nền kinh tế Việt Nam chắc chắn sẽ chịu tác động tiêu cực từ xu hướng trên của kinh tế thế giới.Kinh tế Việt Nam đang lâm vào xu hướng suy giảm tốc độ tăng trưởng, lạm phát cao, thâm hụt thương mại, thâm hụt ngân sách nặng nề, đồng tiền yếu so với nhiều nước châu Á.
Tình trạng này kéo dài nhiều năm và chưa có dấu hiện được chặn lại một cách chắc chắn, gây ra hai hệ quả nghiêm trọng là sức mua xã hội giảm và lòng tin bị xói mòn.
Thêm vào đó, dư địa chính sách, năng lực tài chính nhà nước để tăng tốc độ tăng trưởng (tăng đầu tư Chính phủ) và kiềm chế lạm phát bị thu hẹp mạnh mẽ. Các giải pháp để xử lý vấn đề trong ngắn hạn vẫn chủ yếu là giải pháp hành chính.
Hiện Quốc hội đã phê chuẩn nhiệm vụ, mục tiêu kinh tế năm 2012 theo hai kịch bản tăng trưởng. Tuy đã “nén” các chỉ số, song mục tiêu tăng trưởng được đề xuất trong cả hai kịch bản, kể cả kịch bản “ít lạc quan”, đều lạc quan hơn so với kết quả đạt được năm 2011.
Đặc biệt, sự cải thiện mạnh mẽ một số chỉ tiêu chất lượng, đầu tư ít hơn nhưng tốc độ tăng trưởng cao hơn, bội chi ngân sách ít hơn.
Nhìn sâu vào các kịch bản này, cần thừa nhận hai điểm.
Thứ nhất, đây là các kịch bản những con số mục tiêu, chưa có kịch bản hành động đi kèm. Thứ hai, đây là kịch bản mục tiêu “phấn đấu thông thường”, cơ bản giống các năm khác.
Có 5 câu hỏi đặt ra cho kịch bản mục tiêu năm 2012 so với 2011.
Một là, tổng đầu tư xã hội giảm mạnh từ 39,8% xuống 33,5-34% GDP nhưng GDP tăng trưởng với tốc độ cao hơn, 6-6,5% so với 5,8% năm 2011. Muốn đạt mục tiêu này, phải trông đợi vào tăng hiệu quả đầu tư nhưng đâu sẽ là phép màu?
Hai là, xuất khẩu tăng trưởng chậm hơn, 12% so với 31%, nhưng thâm hụt thương mại lại ngang bằng 2011. Điều này có nghĩa nhập khẩu tăng trưởng chậm và “đầu vào” nhập khẩu cũng tăng chậm, sẽ tác động tiêu cực đến tăng trưởng GDP?
Ba là, lạm phát thấp hơn nhưng tăng trưởng GDP cao hơn. Chính sách tiền tệ, chính sách tài khóa tiếp tục được thắt chặt. Vậy giải quyết vấn đề tiếp cận vốn của doanh nghiệp như thế nào?
Bốn là, mức giảm lạm phát xuống dưới 10% đã đủ để đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô, chặn xu hướng đóng cửa và phá sản của doanh nghiệp? Lưu ý, mức lạm phát mục tiêu nay vẫn cao hơn mục tiêu tốc độ tăng trưởng GDP, nghĩa là nhìn tổng thể, đời sống đa số người dân vẫn tiếp tục giảm sút.
Năm là, mức giảm bội chi ngân sách 0,5% GDP là thấp. Nếu 2012 giữ nguyên mức thu ngân sách của 5 năm gần đây là 28,2% GDP, thì mức chi tiêu ngân sách 2012 vẫn đạt 33% GDP. Con số này cho thấy mức chi ngân sách những năm qua ở Việt Nam quá lớn so với mức thông thường của đa số quốc gia trên thế giới.
Với các kịch bản trên, phải chăng xu hướng suy thoái rõ rệt của nền kinh tế thế giới không ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng của Việt Nam, rằng tình trạng phá sản, đóng cửa của một số lớn doanh nghiệp trong năm 2011 không ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ tăng trưởng GDP?
Tình huống cấp bách thì phải có liệu pháp đặc biệt, phải “lấy độc để trị độc”. Việt Nam cần một kịch bản hành động, theo đúng tinh thần tái cơ cấu, nhiệm vụ chính của năm 2012. Giải pháp tái cơ cấu phải được coi là trục giải pháp chính của ổn định hóa, khôi phục tăng trưởng, tập trung vào chính sách tài khóa và cải cách doanh nghiệp nhà nước.
Cách tiếp cận mới đến mục tiêu phát triển năm 2012 nên là ổn định kinh tế vĩ mô, khôi phục lòng tin, xác lập mô hình tăng trưởng mới và coi đây là mục tiêu ưu tiên.
Các mục tiêu bổ sung là kéo lạm phát xuống 6-7%; không quá chú trọng tăng trưởng GDP, có thể chỉ đặt mục tiêu tăng trưởng 3-4%, cao nhất cũng chỉ 5%; kiên quyết giảm thu ngân sách xuống 22-23% GDP, trên cơ sở đó thực sự giảm chi ngân sách, giảm đầu tư công, kéo thâm hụt ngân sách xuống 4% GDP.
Từ kịch bản hành động trên, có thể xây dựng chương trình hành động, trước hết, bắt tay ngay vào hành động tái cơ cấu thực sự ba lĩnh vực là đầu tư công, ngân hàng thương mại và doanh nghiệp nhà nước.
Bên cạnh đó, cần cải cách hệ thống lương trong khu vực nhà nước, coi đây là phương cách quyết định để nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, khôi phục lòng tin của nhân dân.
Ngoài ra, cần cải cách hệ thống ngân sách theo nguyên lý kinh tế thị trường. Đẩy mạnh việc sửa Luật Đất đai, không để các quy định của luật cản trở quá trình đổi mới theo hướng thị trường.
Tập trung ưu tiên vốn nhà nước xây dựng 4 khu kinh tế tự do với thể chế hiện đại, mở đường cho 4 vùng kinh tế trọng điểm: Phú Quốc, Vũng Tàu, Đà Nẵng - Chân Mây, Hải Phòng.
Đó là những yếu tố chính của kịch bản hành động nhằm đạt được kịch bản tăng trưởng với những mục tiêu khiêm tốn hơn về GDP, song khốc liệt hơn gấp bội về chống lạm phát, ổn định vĩ mô và tái cơ cấu nền kinh tế.
Việc thực hiện các mục tiêu này vừa cho xã hội thấy quyết tâm, hành động tái cơ cấu kinh tế của Chính phủ, tạo lòng tin nhân dân, vừa là cách hỗ trợ thiết thực cho khu vực tư nhân phục hồi hoạt động tăng trưởng.
Nhưng muốn đạt được những mục tiêu trên, phải dũng cảm sử dụng những biện pháp mạnh, chấp nhận nền kinh tế chịu trả giá, chịu đau, mới xoay chuyển được căn bản tình hình.