Nhìn lại “con người kinh tế” Việt Nam

Khi nhìn chung về vấn đề phát triển kinh tế Việt Nam, vấn đề con người Việt Nam thường chưa được chú trọng hay hiểu rõ đúng mức, mặc dù đấy là yếu tố gần như quyết định cho sự thành bại của mọi chính sách phát triển quốc gia. Yếu tố con người ở đây không chỉ là cái vế nhân sự trong một phương án phát triển kinh tế thuần chuyên môn mà còn là những đặc tính và tinh thần đạo đức căn bản của khối nhân sự đó.

Muốn đánh giá đúng vấn đề này, cần một sự phân tích thẳng thắn về những ưu, khuyết điểm của “con người kinh tế” Việt Nam trong tương quan với các vấn đề phát triển kinh tế. Sau đó cũng cần đưa ra những đề nghị thiết thực về giáo dục và đào tạo, cai tồ cơ chế và chính sách nhằm khắc phục được những nhược điểm về mặt con người mà nền kinh tế Việt Nam đang gặp phải.

Yếu tố con người có thể dễ bị bỏ quên trong các hoạch định chính sách kinh tế vì nhiều lý do. Thứ nhất là sự lãng quên từ một chính sách này khả thi cho một quốc gia khác thì nó sẽ khả thi Việt Nam. Đây là lúc mà những giả định chính sách này phải được cứu xét lại.

Nhưng câu hỏi phải được đặt ra ở đây: thực sự có một "con người kinh tế" Việt Nam hiện nay - trên phương diện đạo đức kinh tế - khác biệt với những con người kinh tế thế giới không? Câu trả lời. theo chúng tôi là có.
Về mặt tích cực, ai cũng biết hoặc tin rằng, một trong những khả năng của người Việt là hiếu học và lanh lẹ. Trong lĩnh vực kinh tế, khả năng này giúp họ linh động và thích ứng nhanh với hoàn cảnh. Đây là một ưu điểm trong thời đại mà kinh tế thay đổi mới tốc độ nhanh và đòi hỏi khá năng đáp ứng và linh động cao. Nếu phải chuyển dịch đến một hoàn cảnh kinh tế hoàn toàn mới lạ thì người Việt là một điển hình cho một cộng đồng di dân
có khả năng hội nhập đáng kể. Điều này đã được xác nhận trên thế giới trong vòng mấy thập niên qua. Tính bảo thủ và định kiến chỉ phát sinh khi họ cảm thấy quyền lợi hay quyền hạn của mình bị đe dọa hay xâm phạm. Nói chung, "con người kinh tế" Việt Nam không sợ đổi thay về hoàn cảnh và quy luật kinh tế. Trong khả năng đáp ứng này, họ học hỏi kỹ năng kinh doanh mới nhanh chóng, không những về lĩnh vực thuần chuyên môn mà còn có khả năng sáng tạo những ngõ ngách tiếp thị, khai phá những tiềm năng thị trường mới, những phương sách đốt giai đoạn để đạt được kết quả kinh doanh.

Những khả năng linh động và thông minh này, dù quan trọng nhưng không phải là chủ yếu và chúng cần phải đặt nền tảng trên những đức tính tích cực cần thiết. Và đối với "con người kinh tế" Việt Nam, đây chính là vấn nạn lớn. Sau nhiều kinh nghiệm, suy ngẫm, chúng tôi phải mạnh dạn nói rằng: "con người kinh tế" Việt Nam, từ cá nhân đến xã hội, chưa có một nền tảng đạo đức kinh tế cần thiết. Đây là một sự thật đau lòng mà chúng ta thường tránh né khi bàn thảo công khai. Đã đến lúc cần can đảm nhìn kỹ vào những khuyết điểm đạo đức và phẩm chất của "con người kinh tế" Việt Nam nhằm khách quan hóa chúng thành những đối tượng nghiên cứu, phân tích, suy nghĩ. Như vậy thì
những quy hoạch chiến lược phát triển kinh tế quốc gia mới hy vọng thành đạt cao hơn.
Trước hết, "con người kinh tế" Việt Nam hay bị chao đảo trong chọn lựa các thang giá trị. Trong những xã hội cũ mà nông nghiệp là chính yếu, người dân mà đa số là nông dân luôn luôn phải đối phó sự thiếu ổn định của mùa màng do sự bất trắc của thời tiết, chưa kể tới sự bất định trong chính sách của quan chức địa phương. Những thương nhân, tuy chỉ là thiểu số, chia sẻ cái tâm lý trên, chưa kể quan điểm đánh giá thấp vai trò và địa vị của thương nhân trong xã hội cũ. Hành vi kinh tế của doanh nhân Việt, vì thế phần lớn phát xuất từ mặc cảm e dè, tâm lý sợ hãi, hơn là đặt nền tảng trên nguyên tắc và lý luận.

Một số đông doanh nhân Việt có thể làm ăn liều lĩnh, bước vào những lĩnh vực kinh doanh mà xác suất thành công rất thấp. Cho dù được thúc đẩy bằng động cơ nào thì việc thiếu thận trọng khi hành động, việc xem nhẹ tinh thần trọng pháp cũng như coi thường nguyên tắc căn bản của sự kết ước mà không ít doanh nhân vấp phải, xét ra còn là hậu quả không tránh được đổi với một thành phần không nhỏ doanh nhân.

Cho nên, từ cá nhân đến cơ chế, phải đau lòng nhận ra là người Việt không tin người Việt. Nếu có chọn lựa thì người Việt sẽ làm ăn với các công ty ngoại quốc nhất là của âu Mỹ, hơn là Việt Nam. Đây là mối nguy cho các cơ sở kinh tế Việt Nam về lâu về dài khi mà các hiệp ước kinh tế mở cửa thị trường Việt Nam cho các cơ sở kinh tế âu Mỹ, như ngân hàng, bảo hiểm, tín dụng. hàng không... ồ ạt vào kinh doanh ở Việt Nam. Bên cạnh việc xem nhẹ giá trị và tinh thần của chữ tín, không ít người hoạt động kinh tê còn chưa ý thức được ý nghĩa tinh thần của sự kết ước mà bản hợp đồng họ đặt bút ký là một thí dụ điển hình. Cần nhớ rằng một khế ước kinh tế không phải chỉ là một phương tiện giải quyết chủ đích doanh thương nhất thời; trái lại, khế ước là nền tảng chữ tín lâu dài giữa các đối tác kinh tế liên hệ.

Cơ chế kinh tế và môi trường kinh tế Việt Na phản ánh vấn nạn này ở tầm mức quốc gia, tình trạng tiêu cực ngày nay một phần là hậu quả của những chính sách kinh tế cũ mang nhiều khuyết điểm và sai lầm.

Khi mà thành - tín, một yếu tính của đạo đức kinh tế, không được tôn trọng đúng mức cộng thêm nhân sự thiêu năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức cần thiết thì nền kinh tế quốc gia không huy động được vốn đầu tư nhân lực, tài nguyên từ những nguồn trong và ngoài nước. Các định chế căn bản như ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, thuế khóa, hành chính công quyền, pháp chế mất đi khả năng thu hút và bảo đảm, từ đó tài nguyên thiên nhiên, nhân lực, trí thức, tài chính tìm đường thoát ra khỏi quỹ đạo kinh tế quốc gia nhằm đi tìm môi trường ký thác, kinh doanh có khả năng bảo đảm chữ tín cao hơn. Những đơn vị cũng như cá nhân kinh tế quốc tế có tầm vóc và chiều sâu không muốn đầu tư, kinh doanh trong môi trường kinh tế nước ta hiện nay.

Nguyên nhân của vấn đề phần lớn nằm ở chỗ đạo đức kinh tế của con người Việt Nam. Như trường hợp Trung Quốc, bối cảnh chính trị và cơ cấu định chế cũng như nhiều yếu tố hoàn cảnh khách quan khác cũng gần giống như Việt Nam, nhưng Trung Quốc - hay là ngay cả các cộng đồng Hoa kiều khi so sánh với các cộng đồng người Việt ở hải ngoại - không gặp những khó khăn trầm trọng và căn bản trong phát triển kinh tế như Việt Nam. Nguyên nhân chính là con người kinh tế Trung Quốc, tự họ đã tạo ra được một phong hóa chữ tín cao trên thương trường.
Nói như thế không có nghĩa là phủ nhận nguyên nhân và hậu quả của vấn đề từ định chế và cơ cấu kinh tế. Điều mà chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây: yếu tố đạo đức kinh tế của
con người phải được đặt ngang hàng, hay cao hơn, yếu tố định chế trong tiến trình phát triển kinh tế quốc gia.

Cơ chế có thể cải cách nhanh chóng, vấn đề còn lại là con người. Câu hỏi ở đây: làm thế nào để đạo đức kinh tế của con người Việt Nam có thể được xây dựng, chuyển hóa và nâng cao? Câu trả lời: một chiến lược xây dựng đạo đức cho nhân sự kinh tế quốc gia, bắt đầu bằng giáo dục, và sau đó là các thay đổi cơ chế trên căn bản pháp trị.

Đây không phải là chuyện đạo đức mơ hồ, hay lý thuyết trừu tượng. không thực tế. Một chiến lược xây dựng và phát huy đạo đức kinh tế cho "con người kinh tế" Việt Nam là việc có thể làm được và phải bắt đầu ngay. Cải tổ cơ chế kinh tế đòi hỏi cải tổ nguồn nhân lực kinh tế. Cái này không thể thiếu cái kia. Tinh thần con người tiêu cực chỉ có thể kiến tạo cơ chế hư hỏng. Vế con người quyết định sự thành đạt cho vế cơ chế; vế cơ chế hỗ trợ cho sự thành công trong việc giáo dục và đào tạo con người.

Bước vào công trình đầy thử thách này, chúng tôi xin được nêu lên đây hai công việc cần làm:

1. Cải tổ sâu rộng và căn bản nhằm thực thi một cuộc cách mạng về pháp chế.
2. Giáo duc và đào tạo những thế hệ nhân sự kinh tế mới.

Ở đây, chúng tôi chỉ xin nhấn mạnh nhiều hơn đến yếu tố thứ hai nhắm vào giáo dục và cải thiện hệ thống nhân sự, nhất là cho thế hệ tới. Những năm gần đây Việt Nam đã có những cải tổ nhân sự hành chính quan trọng. Tuy nhiên, về phương diện nhân sự kinh tế Việt Nam cần phải giáo dục và đào tạo một thế hệ “con người kinh tế” mới. Bước đầu là một chế độ mới về giáo dục kinh tế.

Quy chế giáo dục về kinh tế và thương mại ở trình độ đại học phải được cải tổ sâu rộng. Giáo trình phải bao gồm các khóa về đạo đức kinh tế và quản trị trên phương diện lương tâm chức nghiệp. Các kỳ thi tốt nghiệp phải bao gồm đề tài đạo đức này. Mục tiêu là tạo ý thức và xây dựng kiên thức luân lý thương trường nhằm xây dựng một tập thể "con người kinh tế" Việt Nam mới.

Thành phần nhân sự được bổ nhiệm vào các chức vụ công quyền trong lĩnh vực kinh tế đều phải có trình độ đại học hoặc trên đại học, được huấn luyện về đạo đức kinh tế, có quá trình đạo đức trong sạch, có khả năng chuyên môn thích ứng, và phải là thành phần trẻ, ví dụ dưới bốn mươi tuổi.

Tất cả các công ty phải được quản lý bằng một chế độ nhân sự thích hợp về trình độ giáo dục cũng như về khả năng chuyên môn. Đây là vấn đề trí thức hóa, chuyên môn hóa giai tầng lãnh đạo công ty. Ngoài nhu cầu cải cách rộng lớn về định chế công ty, quy tắc hùn vốn, quản trị tài chính, kế toán, vấn đề cần thiết là giải pháp chế hóa cơ cấu và thành phần, quyền hạn của hội đồng quản trị cho đến nhân sự quản lý trên một căn bản luật pháp thành văn rõ ràng, hợp lý và thống nhất về phẩm chất chuyên môn và đạo đức quản trị.

Nguồn vốn quan trọng và cốt lõi của kinh tế quốc gia bao giờ cũng là con người. Nhưng năng lực, ý chí và trí tuệ của "con người kinh tế" Việt Nam cần phải được huy động và tiếp nhận đúng cách. Họ đang đứng trên ngã ba đường của thời đại mới mà cơ hội và hiểm nguy đang chờ họ. Tùy vào bản chất của cơ chế mà họ sẽ nhảy vào hố sâu tiêu cực hay là leo lên đỉnh đồi hướng thượng.

  Về trang trước    Bản in    Gửi email    Về đầu trang